Zimanî yekgirtuwî Kurdî binçîney parastinî yekeytî neteweymane 
  Weab Þae Mehemd

29 Berfanbar, 2006

Pêþ maweêk mþtumrêkî zor le hendê mîdiyakanî kurdî berpabû leser zimanêkî yekgirtuwî kurdî u kam lew zarawe kurdiyaney emroþ dkirêt bibête zimanêkî yekgirtuwî nusîn u xoêndin le sertaserî xakî kurdistan. diyare xelkî kurd wek hemû mîletanî tirî cîhan çend zarawey ciyawazî tiya bedî dekirêt ke hendêkiyan behoy rewþî siyasî ew beþey kurdistan geþey tiyakirdweu maweêke wek zimanî fermî yan zimanî xoêndin u nusîn bekardehênrêt. le kurdistanî baþûr behoy rewþî siyasî u bzûtinewey rizgarîxuway xelkî kurd lem beþey kurdistan zarawey soranî her leseretawe wek zaraweêkî fermî yan zalbû beser zarawekanî tirî em beþey kurdistan bekarhênraw. hoy zalbûnî zarawey soranî degerêtewe bo berpabûn u damezrandinî hendê damûdezgay bilawkirdinewey kurdî be zimanî soranî paþan bo ew bzûtinewe rizgarîxwazî neteweiyey ke lem beþey kurdistan serî helda le nawçey soran lew serdemeda ke deselatdaranî bexday naçarkird mameley taybetî legel biken.


netewey kurd sê nawçey gewerey cugirafî u sê zarawey gewrey tiya bedî dekirêt ke ewanîþ ew nawçanen ke zarawekanî kirmancî serû, kirmancî xwarû u lurî zor bezeqî balî kêþawe beser zarawe bçukekanî tirî naw zimanî kurdî. her yek lem nawçane xelkî be zarawey taybet deduwên we zorbey zorî ew xelkaney tirî kurd ke zarawey tiriyan heye lem nawçane zor be baþî lem sê zarawe gewereye têdegen u gftugoy pêdeken?. bûnî zarweî ciyawaz þtêkî zor asayew dekirêt butirêt ke ew zarawaney ke lenaw netewey kurd heye zor kemtire lew zarawaney ke lenaw zimanî mîletanî tirî cîhane. diyare zimanî yekgirtû lenaw hemû mîletanî cîhan giringî xoy heye, boye debêt lay xelkî kurdîþ heman giringî hebêt çunke bûnî zimanêkî yekgirtû nek tenha wek þêwazêkî gftûgo u têgeyþtin le yek wek zimanêkî fermî u xoyndinîþ bekardehnrêt lenêwan takekanî komelgaw damûdezgakanî.

zimanî îglîzî ke zimanêkî gewerey cîhaniye pêþ ewey bigate em astey emroy leçend zaraweêkî ciyawaz pêkhatbû ke taku iêstaþ le hendê nawçe bekardehênrêt u serdanêkî bçukî ew nawçane ew rastiyeman bo derdexat. belam zimanî fermî înglîzî yan xoêndin nek tenha wek amrazêkî têgeyþtin bekardehênrêt lenêwan ewaney bekarîdehênin, belku hemû pêþkewtine teknelocî u aburî u hunerêkanî cîhan bem zimane denusrêtewew bekardehêndrêt u bas leweþ dekirêt ke le dahatuwêkî dûr debête zimanî zorbey zorî xelkanî cîhan.

zimanî ferensî, rûsî we zor le zimanekanî tirî cîhan salanêkî zor le mlmlanê gewere bûn legel zimanî îglîzî belam taku iêsta hîç kamiyan neyantwanîwe karîgerêkî ewtoyan leser zimanî înglîzî hebêt yan hereþeêkî ewtoy bo drûst biken, boye zimanî înglîzî emro zimanêkî deselatdarî cîhaniye. le zorbey zorî damûdezga nêwdewletêkan zimanî îglîzî bekardehênrêt we le zor wilatanî cîhan ewey em zimane nezanêt be kesêkî ast nzmî rewþenbîr çawî lêdekirêt.


iêmey kurd le hemû beþekanî kurdistan behoy rewþî siyasî giþtî netewekeman nemantwanîwe zimanêkî yekgirtû le hemû ew zarawe ciyawazaney ke hemane drûst bikeyn bêcge le kurdistanî baþûr nebêt ke zarawey soranî behoy ew rewþe taybetiyey em beþey kurdistan zale beser zarawekanî tiru wek zimanêkî fermî kurdî bekardehênrêt le xoêndingaw damûdezga ciyawazekanî?. dagîrkeranî kurdistan sûdêkî zoriyan le bûnî zarawey ciyawazî xelkî kurd wergirtweu nebûnî zimanêkî yekgirtuwî kurdî rêgay bo dagîrkeran xoþkirdwe ke kltur, mentaltêt, þêwey bîrkirdineweyan beser hendê xelkî kurd zal biken, we zorcar neteweperstekanî wilatanî nawçeke bas lewe deken ke hendê le hoze kurdêkan kurd nîn leber ewey be zaraweêkî zor ciyawaz le zarawe gewereke deduwên.

emro behoy bûnî zarawe, ayn we mezhebî ciyawazî xelkî kurd zor le þovînîzimanî nawçeke gumaniyan le kurdibûnî yezîdêkan, þebek, hewramêkan we feylêkan heyew karu bernameyan bo dapiçrandiyane le netewey kurd, boye bûnî zaraweêkî yekgirtuwî fermî bo bekarhênanî le hemû biwarekan zor giringew nabêt wek hereþew metirsî çawî lêbikirêt lelayen zarawekanî tirewe. pêwîste nek tenha giringêkî zor bo parastinî zarawe kurdêkanî tir bidrêt belku debêt zor lew uþaney le zarawekanî tirî kurdî bekardehênrêt têkel be zarawe fermêke bikirêt bo ewey zimanêkî dewlemendî kurdî bo newekeman drûst bikeyn we leheman katda btwanîn zaraweêkî fermî etoman hebêt ke asan bêt bo? zorbey xelkî kurd ke be zarawe ciyawazekan deduwên


min beþ be halî xom têkelawîm zore legel kurdêkî zorî hersê zarawe gewrekey kurdî we zorcar bas lewe deken ke serdanî nawçeêkî tirî kurdistaniyan kirdwe belam neyantwanîwe be guwêrey pêwîst legel xelkî ew nawçeye bidoên ewîþ leber ciyawazî zarawekan boye naçarbûn zimanî dagîrkeran bekarbhênin bo têgeyþtin leyek emeþ le rastîda karesatêkî gewreye boman. bekarhênanî zimanî dagîrkeran le nêwan takekanî xelkî kurd dûrî u perawêzî drûst dekat le nêwaniman boye debuwaye psporan u deselatdaranî siyasî kurdî zû kariyan bo pêkhênanî zaraweêkî fermî u yekgirtû le hersê zarawe kurdiye gewreke pêkbhênaye.

netewey 'ereb behoy aynî îslam u ew zarawey quranî pênusrawe twanîuwêtî zor le mîletanî tirî nawçeke bikate 'ereb ke piyau ta seferêkî hendê le wilatanî 'erebî nekat nazanêt giringî bûnî zimanêkî yekgtirû çend karîgere leser xelkî. pêþ maweêk serdanî wilatî mexirîbî 'erebîm kird ke beçend zarawew zimanî ciyawaz deduwên belam her hemuwiyan zor be baþî detwanin be zimanî fermî 'erebî ke zimanî qurane biduwên u leyek têbigen. zarawey fermî turîkî wilatî emroy turkiya buwete zimankî yekgirtû bo hemû turkanî cîhan we hemû ew turkaney iêran, azrbaycan, asiyay nawerast be asanî gftugoy pêdeken we têdegen. zimanî fermî turkî emroy turkiya zor ciyawaz buwew çawxþanêk be mêjuwî sed saley rabirduwî ew rastiyeman bo derdexat. mîletî turk þanazî u rêzêkî zoriyan bo etaturk heye çunke êkê le kare giringekanî yekxstin u karî pakirdinî zimanî turkî bû le zimanî bêganew bûnî zaraweêkî turkî fermî belayewe zor giring bû bo parastinî zimanî turkî.

herçî zarawey fermî farsî bêcge le iêran le wilatî efxanstan u hendê wilatanî asiyay nawerast buwete zimanêkî yekgirtû lem wilatane egerçî her nawçeêk zarawey taybetî xoy heye. zamnî farsî fermî taku emroþ uþey 'erebî zor tiyabedî dekirêt, belam mîletî fars nawerok u þêwazî bekarhênanî ew uþe 'erebiyaneyan gorîwe ke piyau zor be zehmet hest be serçawekey dekat. emro lenaw roþnbîran u nasîunalîstekanî mîletî fars kar u hewlêkî zor dedrêt bo pakirdinewey zimanî farsî tenanet zor uþey kurdî le nusînekaniyan bekardehênin bo pêkhênanî zimanêkî farsî fermî u xoêndin.

lewaneye zor kes hebin ke dij bewebin ke zarawey soranî bibête zimanêkî fermî u yekgirtuwî xelkî kurd le hendê le beþekanî kurdistan we bîr lewe bikenewe ke bûnî zarawey soranî wek zimanêkî fermî kurdî hereþew metirsî bo zarawekaniyan drûst bikat, emeþ le ruwî derûniyewe raste u karîgerî zorî leser ew zarawane debêt, belam nebûnî zimanêkî yekgirtuwî kurdî hemîþe rûberuwî metirsî u hereþekanî dujmniman dekatewe. debêt psporan u zanayanî zimanêkî fermî kurdî têkel le her sê zarawe gewrekey xelkî kurd pêkbhênin bo ewey iêmeþ wek mîletanî tirî cîhan hemû ew taybetmendiyaney netewekeman bparêzîn.

nebûnî zimanêkî fermî kurdî ke xoman u newekaniman bekarîbhênin le damûdezgakaniman kêþeêkî gewereyew debêt be zûtirîn kat lelayen deselatî siyasî u psoranewe çareser bikirêt we kar bo konfransêkî gewere bikirêt bo damezrandinî dezgaêkî taybet bo pêkhênanî zaraweêkî fermî kurdî. dekirêt le konfransêkî lew core hemû psporanî zarawe kurdêkan beþdarî biken we leser pêkhênanî zaraweêkî fermî kurdî rêkewun bo ewey herçî zûtir ew kêþeye çareser bikirêt. emro kurdistanî baþûr behoy rewþî siyasî 'îraq u nawçeke bote senterî kokirdinewey hêze kurdêkan boye pêwîste le paytextî kurdistan(hewlêr) herçî zutir konfransêkî lew core rêkbixirêt we dawaþ le hikumetî kurdî bikirêt ke hemû asankarî u pêwîstêkanî bo dabîn bikat.

Swêd

Shae.wahab@gmail.com

 

Hemû mafên nûçe û nivîsên ku destnîþana HAWARDENGÛBAS hatiyê danîn ser navê Hawar Kurdistan Media Group ya HAWARDENGÛBAS e.Beyî destûr naye bikaranîn.

irêdan