Meseley Kurd le nûsîn û lêdwanekanî Mistefa Kemal pêþ mor kirdinî peymanî Lozan

 
  DOSYE

17 Berfanbar, 2006

Dle mêjuwî siyasî kurd mstefa kemal rolêkî xirapî dîwe, le gorînî peymanî sêvr be peymanî lozan.
be þêweyekî giþtî kurd pê î uwaye kemalîzm hendêk le bîruray uway hênawete pêþ ke le gel basnamey neteweyî kurd da naguncên, belam le gel eweþda dosêyî turkiya he ndêk belgenamey deskewtuwe ke derîdexat heluwêst u ra u boçûne berayiyekanî mstefa kemal sebaret be kurd u meseley kurd u otonomî kurd bewcore tund nebuwe u negeyþtuwete radey ke dwatir le rewtî peresendinî fkirîda pêyî geyþtuwe.

em dokumênt u belgenamane derîdexen ke mstefa kemal be þêweyekî piragmatîkî helsukewtî le gel kurd u barudoxî kurdistan kirduwe. renge emeþ bigerêtewe bo sê mesele: yekemiyan, peymanî sêvre, ke mafî bo kurdî turkiya selmandibû ke le helumercêkî taybetda dewletî serbexo bo xoy pêk bhênê.

dwemiyan : peywendî be yeklayî nebûnewey çareserî siyasî ulayetî mûslewe hebû. sê yemiyan : peywendî be çarenûsî siyasî turkiyawe hebuwe ke lew serdeme da turkiya le dû rêyîanî xelafet u komar da buwe. em sê meseleye karîgerîan hebû le ser nermî u miyanrewî ke mstefa kemal beramber be kurd biwandibuwî.

belgey 1 : " xayn ewanen dû gel begjiyekda deken "
mstefa kemal ataturk le 17/9/1919 da le nameyekîda bo fwadpaþay endamî parlman le estenbul, têyîda delê : " wezîrî karubarî þer u wezîrî nawxo bûnete hawkarî cînayetî damat ferîd paþay serok wezîr, ewaneþ bo xnkandinî dengî netewe, nenasînî kobûnewey fermî [ kongirey sîwas ], rûberûkirdinewey kurd u turk u muslmanan le gel yektir le naw hewlî xiyanet dan. ( le helbijardey arþîvî taybetî ataturk, bilawkirawey wezaretî roþnbîrî, laperey 71 ).

belgey 2 : " kurd le bira turkekanî xoyan ciya nabinewe"
mstefa kemal paþa wek sêhemîn piþknerî serbazî le amasiya le 24/6/1919 peyamêkî nard bo kazm qere bekir paþa le erzerum, le madey yekemî peyameke da delê: " kapîtinêkî înglîzî be nawî mîstir nouwêl le þarî iurfawe katêk lerêyî qezay sîverekewe royþtuwe bo qezay uwêranþehîr çawpêkewtinî le gel 'eþîrete mliyekanda saz dawe u gerawetewe bo iurfa, lewê dij be hkûmetî 'usmanî gelîk pirupaganday xirapî kirduwe.

le wergirtinî welamî tewawetî serok 'eþîretekan, dlxoþ nebuwe, çunke kurdekan gutuwiyane : " iême be dlniyayiyewe le bira turkekaniman ciya nabînewe, heta yek kesman bmênêt u ta mrdin le pênawî em rêgeye dayn ", her weha îbiglîziyekan uîstuwiyane birêk parey zoriyan bidenê, belam weriyan negirtuwe, namûs u nîþtmanperwerî xoyan pîþandawe. ( beyaninamekan u têlgirafî te'mîmî ataturk / nî'met arslan, laperey 43 ).

belgey 3 :" kurdekan hestiyan be yariyeke kird "
mstefa kemal 24/9/1919 le sîwas, raportêkî urdî nard bo jeneral harbord serokî destey tuwêjînewey dewlete yekgirtuwekanî emrîka, ke têyîda delê : parçekirdinî împiratoriyeke u drustkirdinî þerêkî birakujî le nêwan kurdekan u turkekanda u be beþdarîkirdin le planî drustjrdinî kurdistanêkî serbexo da, kurdekaniyan pir kird, ew dozey hênawtanete pêþewe her çonêk bêt împiratoriyeke heldeweþênê, bo be encam geyandinî em bîr u boçûney xoyan, pareyekî zoriyan serf kird, hemû core sîxuriyekiyan taqîkirduwetewe. fermandeyekî înglîzî be nawî nouwêl maweyekî zor le diyarbekir lem rêgeye da hewlîda u penay birde ber hemû core dro u helceletandinêk, belam hawwilatiye kurdekaniman hestiyan bew yariye kird u ew u girûpêkî xiyanetkarî ke dlî xoyan be pare froþtbû. le herêmeke derkird. ( beyninamekan u têlgirafî te'mîmî ataturk / nî'met arslan, laperey 74 – 84 ).

belgey 4 : " kurd u turk u çerkes biran "
mstefa kemal le 7/1/1920 da le ankarawe têlgirafêkî bo reþîd begî biray edhemî çerkes narduwe, le beþêkî tîlgirafeke da delê : beder le babeteke demewê bilêm : " anzavorî sûk u înglîzî hewlî tehrîk kirdinî ewane deden, em bira çerkeseman hawwilatiyekî berêzî ayîn u dewletmanin, stayþî hemuwiyan dekeyn u deyankeyn be tacî serman. le rastîda emro dujmnan çwarderî kurd u turk u çerkes u birayanî tirî ayînimaniyan girtuwe, desttan bixene naw destî yek, yekêtî yek pêkbhênin ke nehejênrê, bo rizgarkirdinî jiyan u namûsman eme zerûretêke". ( govarî belge mêjuwîekanî þer, jimare 34, belgey 849 ).

belgey 5 : " kurd u turk bûn be yek "
le ktêbî " nutq" î kemal ataturk da hatuwe u delê " gelî anatoliya le ser heta xwar geyþte haletî yekbûnêkî parçe nebû. hemû biriyarekan le gel hawrê u fermanderekaniman da deydeyn. parêzgar u muteserîfekan hemuwiyan le geltanin. rêkxirawe neteweiyekan le anatoliyawe be þar u þaroçkekanda bilaw bûnewe. piropaganda derbarey kurdistanêkî serbexo le jêr çawedêrî înglîziyekanda le ara da labira u ewaney amanciyan eme bû, hênamanine ser rê. kurdekan le gel turkekanda bûne yek ". ( nutq, rêkxirawî zimanî turk, ankara, salî 1876, laperey 15 ).

belgey 6 : " kurdistan raeperênîn "
mstefa kemal le ktêbî nutqî xoyda bas lew nameye dekat ke bo paþay fermandey supay þeþî narduwe, delê : fermanderekan, le namekeda bas lewe deken hendêk layen hewlî dawe xuwên le nêwan muslmanan birjêt.

raperandinî kurdistan u pîlanî parçe kirdinî nîþtmaneke beramber be pare be belgewe derkî pêkirawe, ew piyawaney lem karane da be kar hênrawn hemuwiyan rûberuwî paþagerdanî bûnewe u naçar bûn helbên. ( nutq, çapxaney înqîlab, ankara, 1996, laperey 100 ).

belgey 7 : " deselatî otonomî bo kurdistan "
be îmzay encumenî balay gel u mstefa kemal, peyamêkiyan bo jeneral nîhad paþay fermanderî czîre narduwe ke delê : " taybete be "þexsî" bo jeneral hezretî nîhadpaþay fermanderî czîre :

1- siyasetî nawxoy qonaxî iêstaman pêwîstî be pêkhênanî pêgeyekî frawanî cemawerî heye be þêweyek ke hemû çîn u tuwêjekan le sertaserî ultda le xo bigirêt. lew herêmaneþ ke pirn le kurd, le ruwî siyasetî nawxo u siyasetî dereweþmanda layengîrî drustkirdinî deselatêkî pêwaneyî herêmî dekeyn.

2- le hemû diniya da pesnd kirdinî deselatî xo berêwebirdinî netewekan buwete binemayek, iêmeþ em binemaye pesnd dekeyn, kurdekan ta em qonaxe, le barey deselatî herêmiyewe, rêkxirawî xoyan drustkirduwe u bo em amance be boçûnî iême deselat u serokayetî xoyan qazanc kirduwe u be bê dengdan be rastîþ xawenî çarenûsî xoyanin, pêwîste le jêr fermanî encumenî balay gel da dawakariyekanî jiyaniyan rabigeyendrêt berêwebirdinî em siyasete le kurdistanda bem rewte erkî fermandarêtî berey czîreye.

3- le kurdistanda rêge giþtiyekanî wek dijayetî kurd bo franseiyekan u be taybetîþ dij be înglîziyekanî ser snûrî 'êraq wa dekat þer u aþûb le nêwaniyanda berdewam bêt u rêga le yekbûnî kurd u biyaniyekan degirêt. piyade kirdinî em siyasete qonax be qonax amade kirdinî zemîney drustkirdinî deselate herêmiyekan u lem rêgeyewe girêdanî ewan le dlewe bo iême desteber dekat, pêdan u erkdar kirdinî berêweberanî kurd be erke medenî u serbaziyekane, girêdanî ewan bo iême dûpatdekatewe, hemû emaneþ pesnd kirawn.

4- siyasetî nawxoy kurdistan le layen fermanderî berey czîre dest nîþandekirêt u berêwe debirê. fermandarêtî bere bo em meseleye serokayetî encumenî balay gel be nûsîn agadar dekatewe. lem meseleye da berêwebere medeniyekan ser be fermandarêtî beren.

5- fermandarêtî berey czîre le babetekanî deselat u 'edalet u darayîda gorankarî u rêkxstinî be pêwîsî bînî, pêþniyarî cêbecêkirdinî emane le hkûmet dawa dekat.

îmza
mstefa kemal? serokî encumenî balay gel
( encumenî balay gelî turkiya/ turkiye buîuk meclîsî, fermanderanî danîþtinî nhênî, bilasukirawey kultûrî bankî karî turkiya / îþ bank, ankara, 1985, cld 3, laperey 550 ).

belgey 8 : "þanazî dekem be hatinm bo kurdistan "
mstefa kemal le 24/3/1919 le adana derbarey xoy u hawrêkanî beramber bew piropagandaiyey kirawe, nameyekî bo wezaretî karubarî þer narduwe le estenbul u têyîda delê: bo ew tawane naþîrîney beramber be hawrêkanim kirawe nazanim bilêm çî ? tenha detwanim le ser nawî xom qse bikem, ewîþ eweye ke min le anafartalar u kurdistan u sûriya da be ser supay qaremanewe mawmetewe, þanazî bewewe dekem ke ewane çete nîn, belkû roley be namûsn u le netewey 'usmanî drustbûn. ( le namekanî taybet be ataturkewe, se'dî burak, çapxaney serdem, estenbul, salî 1980, laperey 139 ).

belgey 9 : " kurde cudaxwazekan qazanc kiran "
mstefa kemal le 22/6/1919 le amasiya, le paragirafî duwemî ew têlgirafey narduwiyetî bo reþîd paþay parêzgarî sîwas, delê : le katêkda meseley yekêtî u yekbûnî dewlet girînge bo nehêþtinî karîgerî piropaganday iênglîz ewaney serbexoyî kurdistan dexwazn, le rêyî utûêj qazanc kirawn u hênrawnete ser amancî hawbeþman u le çwarçêwey seltenet u xelîfayetî dûr xirawnetewe. zor þukur, heleke derkî pêkirawe, geranewe naw iême u bangeþe kiran bo kongirey sîwas. bo em kêþe neteweyî u jiyaniye, lew ruwewe ew fîdakariyey dekewête ser þanî bîr u nîþtmanperwerî wek iêwe be taybet lem meseleye da zor gewreye. ( govarî belgename mêjuwîekan, ankara, salî 1949, jimare 15, laperey 162 ).

belgey 10 : " çawpêkewtin le gel ewane da kira ke daway kurdistanî serbexo deken "
mstefa kemal wekû piþknerî supay 3we peyamêkî nard bo xalîd edîb adîvar, ehmed rezabegî serokî senato e ehmed 'îzet paþay serok wezîranî kon u gelêk rûnakbîr u siyasetmedar le estenbul ke têyîda delê: helbete iêwe beþdarî boçûnekey min debin ke emro pêwîst bewe dekat be pele kongireyekî giþtî bibestirêt. em bangewaze geyþtuwete hemû þuwênêk, þayanî base le katêkda rojev parçebûnî dewlete, rewtekanî wek ewaney daway serbexoyî kurdistan deken be piropaganday înglîziyekan hatûnete arawe, ewaney bergirî lem bîrubpiçûne deken u be çawpêkewtinî rûberû, le çwarçêwey seltenet u xelîfayetî dûrxiranewe u rakêþrawnete naw amancî hawbeþmanewe u bangeþey naw kongire kirawn. ( têkoþanî mîllî, sebahedîn selek, cld 1, lapere 324 )

belgey 11 : " parçe kirdinî wilatî 'usmanî "
madey yekemî beyaninamey sîwas ke le 11/9/1919 da bilaw kirawetewe bem þêweye:
madey 1 : le peymaninamey nêwan dewlete hawpeymanekan le gel dewletî gewrey 'usmanî da ke mor kirawe hatuwe, ewaney le naw snûrekanimanda mawnetewe le hemû þuwênêkda muslmanî zorîney parçe wilatî 'usmanîn. ( ew parçane le belgeyekî duway ewe da, wate le madey yekemî pirotokolî amasiya da aþkira kirawe ke xakî 'usmanî xakî turkekan u kurdekane u ?êyîda dejîn ). parçekan yekbûnêk pêkdênin hîç hokarêk yekbûnî 'usmaniyekan le yek ciya nakatewe hemû ew muslmananey ke lem parçeye da dejîn rêz le beramberekey degirê u be sozî fîdakariyewe be mafî iêtinîkî u komelayetiyekanewe biray yekn. ( kongirey sîwas, wehbî cem aþkn, ankara, salî 1963, laperey 158)

belgey 12: "þuwênî nîþtecê î kurd u turk "
madey yekemî nûsrawî pirotokolî amasiya bem rstane dest pêdekat: le madey yekemî beyaninamekeda hatuwe keew snûrey dewletî 'usmanî bîrî lêdekatewe u pasndî dekat, ew þuwênane degirêtewe ke kurd u turk têyîda nîþtecên, ewe baskirawe ke mumkîn niye kurdekan le le komelgay 'usmanî ciya bibnewe, em snûrane be kemtirîn pêwîstî desteberkirdinî arezûmendaney hawbeþ pesnd kirawe. le gel emeþda bo bergirtin lew dro helbestirawaney ke biyaniyekan kirduwiyane goya serbexoyî amancî kurdekane, be guncaw bînra ke kurdekanîþ lem barudoxe agadar bikirênewe. ( asêklopêdî îûrt, cld 1, madey amasiya, çapemenî wezaretî roþnbîrî, salî 1995, laperey 268 )

belgey 13:" pêwîste girîngî be kurdistan bidrêt "
mstefa kemal wek piþknerî yekey supay 9 le 29/5/1919 têlgirafêkî bo serokî erkanî giþtî nard, ke delê : le naw ewaney bergirî le bîrokey kurdistanî serbexo deken, be pêyî lêkolînewekanim têgeyþtm ke le nêwan komeley kurd u komelekanî tirî layengirî hkûmetda le diyarbekir nakokî ziyadî kirduwe. be karîgerî ke le ser kurd u kurdistan u le þare kurdiye benawbangekanda ew nzîkayetî u xoþewîstiye zorey le katî þer da qazancm kirdibûn, hendêkiyanim rastewxo bînîwe u bo hendêkîþiyan le rêyî supawe têlgirafm bo nardûn u basî rewþî rasteqîney dewlet u wergirtinî tedibîrî pêwîstm kirduwe le layen xoyanewe zaniyarî pêwîstm dawe u amojgarî karîgeranem kirdûn.

lem rojaney duwayîda be guwêrey ew zaniyariyaney be destman geyþîûn ewe be pêwîst debînrê le girîngî be kurdistan bidrê, bo emeþ pêwîstmane bzanîn ke ew herêmane kamanen u kewtûnete kuwê ke le layen înglîziyekanewe hawkarî dekirên u piþtgîrîan lê dekirê le pênaw kurdistanî serbexo da. bo em mebesteþ dawavle serokayttîtan dekem emr bfermûn be pêdanî zaniyarî u roþnkirdineweman.

www.belge.netserçawe :

( govarî belgename mêjuwîekan, jimarey 4 )
wergêranî : razaw mhemed

têbînî : em base le : dosêyî turkiya, govarêkî taybet be karubarî turkiya, jimarey 3, nîsanî 2006 wergîrawe. ew govare le layen senterî lêkolînewey stiratîcî î kurdistan le slîmanî bilaw dekirêtewe

Hemû mafên nûçe û nivîsên ku destnîþana HAWARDENGÛBAS hatiyê danîn ser navê Hawar Kurdistan Media Group ya HAWARDENGÛBAS e.Beyî destûr naye bikaranîn.

irêdan