Meþa Dîrokî Ya Kurdan Ji Bo Xorasan, Li Rojhilata Îranê

 
  BEHRÛZ

11 Sermawez, 2006

Di zimanê Kurdî de navê Kurd wateya netirs, þervan û dilêrbûnê dide. Piþtî dagirkirina Bakûrê Rojhilata Navîn ji aliyê Îslamê ve di sedsala heftan ya Zayînî de, heya niha navê Kurdan ji bo nasandina xelkê Rojavaya Îranê di çiyayên Zagrosê de tê bikaranîn.

Di destpêka sedsala þanzdan de, Împeratoriya Îranê (Sefewiyên Þîe meseb) li hember Împeratoriya Osmanî (Sunî meseb) wek rikeber derket holê û Kurdan di çarçoveya desthilata li jêr deiya Împeratoriya Osmanî û Sefewiyan de serî hildan. Her du Împeratorî di sala 1514’an ya Zayînî de li deþta Çaldiranê bi hev re þer kirin ku di wî þerî de Împeratoriya Sefewiyan rastî têkçûnê hat û encama vî þerî pêkhatina sînoran û parvebûna Kurdistanê di navbera van du Împeratoran de bû.

Meþa eþîrên Kurd ji bo Xorasanê di dema desthilatdariya Sefewiyan de, li derdora sala 1590’an ya Zayînî de dest pê kir ku sebeba wê di rastî de tenê siyasî bû. Merem ji þandina Kurdan bo Xorasanê eva bû ku Kurd vê herêmê li hember êrîþa Ozbek û Muxulan biparêzin. Kurd weke mirovên egîd û welatparêz hatibûn naskirin û paþdebirina þervan û dagirkeran li ser axa xwe ji wan re ne kareke dijwar bû. Bi vî awayî encama siyaseta Þahê Sefewiyan ji rêya mifahwergirtin ji Kurdan ji bo parastina serxwebûna welat kemilî.

Niha bi qasê 2 milyon kes Kurd di Xorasanê de ku dikeve Bakûra Rojhilatê Îranê akincî ne û dijîn. Piraniya wan jî wekî ew kesên ku hatine bidûrxistin ji axa bav û kalên xwe yanî Kurdistana mezin hatine ji bîr kirin. Û hewce bi gotinê nake ku nebûna îmkanatên dewletî û bûna xizanî û desttengî û pêþneketinê di vê deverê de bi eþkere tê dîtin.

Li wir tu dezgehên siyasî yên Kurdî ku hatibe organîzekirin yan navendên perwerdehiyê ji bo çêtirkirin û nûjenkirina çand û zimanê Kurdî û pirsên civakî ku bingeha mafên sivîl e, tune ye. Navlêkirina Kurdî ji bo zarokên ku taze ji dayîk dibin, bi giþtî qedexe ye û divêt naveke îslamî di nava pirtûka navan ku li pêþde di Îdareya “Sebt û Ehwal” de hatiye hazirkirin, hilbijêrin. Temaþakirina kanalên Kurdî û televîzyonê din yên esmanî ne tenê bi giþtî qedexe ye, belku helîkopterên rejîmê li pey sêlên setelaytan digerin û heke sêlên setelaytê ji aliyê “Sipaha Pasdaran” û Hêzên sîxor û ewlekariya rejîmê were dîtin, dê dest biser da bê girtin û xwediyê wan bi lêdana þelaq û cirîma hazirî dê werin sizadan. Her wiha rojnamevan û weblagnivîsên Kurd hertim li jêr zêrevaniya rasterast û ne rasterast ya dezgehên dewletî de ne. Leheng û nivîskarên Kurd yan tên binçavkirin yan ketine ber bêrêzî û bêhurmetîkirinê. Bo mînak, Dr. Kelîmulah Tewehûdî, nivîskarê Kurd û hejmareke din hatine girtin û di girtîxaneyê de ne.

Piraniya Kurdên akincî yên bajarên Xorasanê bi zaravê Kurmancî yek ji zaraveyên fermî yên zimanê Kurdî diaxivin. Ew bajarên Xorasanê ku Kurd têde akincî ne û temenê wan bi 420 salan berî niha divegere, navhatî ne ji: Qoçan, Bicnûrd, Esferayn, Þîrwan, Çinaran, “Derê Gez”(Geliyê Gez), Kelat, Aþxane, Faroc, Bacgîran, Mane û Similqan û her wiha hejmareke zaf ji Kurdan li bajarê Meþhedê de ku paytexta Xorasanê ye, dijîn.

Piraniya Kurdên akincî yên Xorasanê di gundan de dijîn ku eva yê bûye sebebê parastina çanda Kurdî û zimanê Kurdî û bêy wê çandê ku were Asimîlekirin, weke xwe paqij û bê desttêwerdan bi cih maye. Qoçan Bajareke Kurdakincî û bi rûberê 533 - 849 kîlometran ku li parêzgeha Xorasanê hilketî ye û ji Bakûrê tevî Geliyê Gez û ji Baþûrê ve tevî bajarê Nêyþabûr û Esferaynê û ji Rojavayê ve tevî bajarê Þîrwan û ji Rojhilatê ve tevî bajarê Meþhedê hevsînor e. Qoçan herwisa tevî welatê Turkemenistanê hevsînor e (Di welatê Turkemensitanê de jî pitir ji 400 hezar Kurd dijîn). Qoçan ji aliyê Bakûr ve tevî vî welatê bi qasê 75 kîlometran tixûbê hevbeþ heye. Bicnûrd dikeve Bakûra Xorasanê û rûberê bajarê Bicnûrdê bi qasê 935 - 114 kîlometra çargoþe ye. Herwiha rêya fermî ji bo pêwendiyan tevî parêzgehên Bakûr yên Îranê bûye û ji bakûrê ve tevî welatê Turkemenistanê cîran e û bi qasê 97 - 1 kîlometran tevî vî welatî hevsînor e. Herwisa ji aliyê Rojhilatê ve tevî bajarê Sîrwan û ji aliyê Rojavayê ve tevî parêzgeha Golistan û ji bakûr ve tevî bajarên Esferayn û Girme û Cacrom ve hevsînor e. Li gor destkeftên kevnarnasan û herwisa send û belgeyên dîrokî, temenê vî bajarî divegere bo 5000 salan berî niha..
 
Werger ji Îngilîzî bo Farsî: Agirî

Werger ji Farsî bo Kurmancî: Hemîd Muxtarî
 

Hemû mafên nûçe û nivîsên ku destnîþana HAWARDENGÛBAS hatiyê danîn ser navê Hawar Kurdistan Media Group ya HAWARDENGÛBAS e.Beyî destûr naye bikaranîn.

irêdan