Hec çîye? !

 
GOTARA OLÎ

12 Rêbendan ,Înê 2007

Hec yek ji ruknê Îslamê ye û tê mena serdana mala Xwedayê Te´ala. Serdaneke ku mirov barê xwe dide herêm û erdê herî pak û pîroz û xwe dispêre dergahê Yazdanê Pak û Mihrîban. Diçe serdana Muhemed Pêxember silavên Xweda lêbe. Rojekî ye, ku ji bona xwepakkirina manewî ji her alîyan ve, misliman berê xwe didin Kabê, mala Xwedê û di hin rojên dîyarkirî de ji Xweda re zikir îbadet dikin.

Mirov diçe serdana wê Mala, ku cara yekemîn ji alîyê " Îbrahîm Pêxember" bi emr û fermana Xweda hatîye avakirin. Xanîyê yekemîn di dunê de ji bona îbadetê hatîye çêkirin, “Kabe“ mala Xweda ye. Xwedê Te`ala ferman da Îbrahîm Pêxember ku ji bona îbadeta xwe xanîyekî ava bike.
( Bê gûman mala yekemîn ku ji bona bereket û hîdayeta cihanê hatîye danîn/avakirin, mala li Mekê, Kabe ye) Ali-Îmaran ayet 96.

Îbrahîm Pêxember silavên Xweda lê be, dest bi avakirina mala Xwedê dike û piþtî Kabê ava dike, destê xwe li ber Xwadayê Te´ala vedike û vê duaya hanê dike:
...û dema ku Îbrahîm ji Xwedayê Perwerdîgar re got; Tu vî bajarî ( Mekê) ewle bike û min û zarokên min ji îbadetê seneman dûr bike. Perwerdîgar, Ji ber ku wan (seneman) gelek mirov birin ser rêya þaþ-delaletê, êdî kî li pêy min werin ji min e û kî jî li dijî min derkevin, êdî yê Bexþende û Dilovîn Tu yî.
Ya Perwerdîgarê me, min hinek ji zurîyeta xwe di vê newala ku tiþtek lê hiþîn nabe, li ba Mala te ya Muherem-Kebê bi cîh kirîne. Perwerdîgarê me, ji bona ku Nimêja xwe rast û durust bikin,; Tu mêla dilê hin mirovan bide bi alî wan ( zurîyetê min) û ji mêwa jî riziq bide wan, ku bi hêvîya sipasdar bin.) Ibrahîm, ayet 35-36-37
Xwedê Teala du´ayê Îbrahîm P êxember qebûl kir û heskirina herî þêrîn, heskirina Kebê kir dilê hemû mislimanan û niha ji tevaya dunê ref bi ref misliman diçin serdana mala Xwedê Beyta Heram; yanî Kebê.

Ferzbûna Hecê

Hec ruknek ji ruknê Îslamêye. Tiþtên ku Ferzbûna Hecê dide îsbatkirin, ayet u suneta Muhemed Pêxember e. Xwedê Te´ala derbarî Hecê de wah dibêje;
”Û ji bona Xweda, li ser wan kesên ku bi hêzin ( xedî îmkanin) û dikarin biçin wura (hecê), serdana wî xanîyê (Kebê) bikin!“. Ali Imran. Ayet 97
Li gora vê ayet û sunete ku li jor hate dayîn, li ser kesên maldar di jîyanê de carek serdana mala xwedê Te´ala ferz e. Divê malê mirovan têra xerc û mesrefa mirovan û ew kesên ku nefeqên wan du stûyê mironvan de ferz e, bike û tu astengî li ser rêya mirovan tunebe ku nehêle mirov biçe hecê.

Bi sê awayan hac tê kirin

Heca Înfrad: Bêyê ku nîyet li umrê jî bine, bi tenê nîyeta heca ferz tîne û dikeve îhraman.

Heca Temetu´u: Berîya dema haca ferz bê, niyeta ´umrê tîne û ihramên xwe girê dide û heca xwe ya umrê dike. Piþtî hatine dema heca ferz, vêc dikeve iramên heca ferz û heca xwe ya ferz jî eda dike. Heca herî xêra wî zêde, haca temetu´u e.

Hecul-Qiran: Dema mirov diçe ( mîqatê) ew ciyî ku divê mirov li wêderê ihraman girêbide, niyeta heca ferz û umrê bi hev re tîne û herdûyan bi hev re dike.


Wê di pêþ de bi kitkit î, ( tefasil) behsa van awayên hacê were kirin.

Þertên Hecê çar in
Mirovên diçin Hecê divê ev herçar þertana tê de hebin, ew kesên ev þertên li jêr tê de tunebin, Hec li ser wan ferz ninin. Ew jî:

Mirov Musliman be.

Mirov biaqil be.

Mirov kamil-balix be

Derfetên mirovan hebe û mirov dewlemand be.

Derfet-îmkan, ji eda kirina Hecê re, þertê herî bingehîye ku derbarî wî de ayeta pîroz dakatîye. Xweda Te´ala waha dibje; ”Û ji bona Xwedê, li ser wan kesên ku bi hêzin ( xedî îmkanin) û dikarin biçin wura (hecê), serdana wî xanîyê (Kebê) bikin“. Ali Imran. Ayet 97

Derfetên Hecê evin

Xerc û mesrefa rêwîtîya mirov û ya mala mirov, bi qesî midê ku mirov diçe Hacê û di zivire hebe.

Tendurustîya mirovan li cî be, ku karibe biçe.

Divê rê ewle be.

Ji Jinan re digel þertên li jor hatin behskirin, divê yek ji namîhremên wê pêre biçe hecê.
Ji ber ku hedîsa Pêxember waha dibêje; „Jin bê mehrem nikare derkeve rêwîtîyê û mirov nikare biçe ba wê jina ku bê mehrem b e“.

Li gora îctihada hin aliman, heke rê ewle be û grubek jin bi hev re biçin Hecê û ji heqê rêwîtîyê bêne der, jin bê mehremê xwe jî dikarin biçin hecê.

Kesê nikaribe biçe Hecê, yekê din dikare ji ber wî de biçê Heca wî bike
Kesekî ku Hec li ser wî ferz bûye, lê ji ber nexweþîya ku çara dermankirina wî tune, an jî pîr e û hêza wî/wê ya çûyîne Hacê tune, dikare yekê din ji ber xwe de biþîne Hecê.

Ji Îbnû Ebas hetîye ragihandin ku jinek hatîy ba Pêxember, selat û selamên Xwedê lê be û gotîye ya Resulelah, “bavê min Hec lê bûye ferz, lê ji ber ku pîr e nikare biçe Hecê, ez dikarim ji ber wî de biçim Haca wî bikim?

Pêxembar, di ber wî de biçe Hecê bike !“. Mutefekun eleyhi
Kesekî ku Hec li ser wî/wê ferz bûbe û berîya ferza Hecê edebike wefat bike, yekê din dikare ji ber wî/wê de biçe haca wî/wê bike.
Dîsa hedîsek ji Îbnû Ebas hatîye ragihandin ku, jinek hatîye ba Pêxember û pirsîye ku dîya wî nezir kiribû ku biçe Hecê, lê neçû Hecê û wefat kir. Gelo ez dikarim ji ber wê de biçim Hecê? Pêxember Ddubêje;; Erê, tu dikare ji ber wê de biçe Hecê! Gelo heke li ser dayîka te deyn hebe, ma te yê deynê wê neda? Deynê Xweda bide, Xweda Te`la ji her kesî ewlatire ku mirov heqê Wî bide.
Ruknên Hecê çar in

Girêdana Îhraman, yanî nîyet anîn.

Roja 9ê meha Zilhecê biçe çîyayê Erefê û hinek li wêderê bisekine.

Tewfa Kebê.

Reva- Se´eyê, ya di navbera Sefa û Merwayê de.

Ruknê yekemîn ketina Îhraman
Li ser her kesekî diçe Hecê, divê ji ( Mîqatê) yanê wî cîyê ku Muhemed Pêxember kifþ kirî, neyta Hecê û girêdana Îhraman bîne. Berîya mirov niyeta xwe bîne, divê ji sê awayên Hecê yekê hilbijêre.

Heca Înfrad.

Heca Temetu´u.

Hecul-Qiran.

Edakirina Heca Temetu, berê jî hate nivîsîn ku berîya dema Haca ferz bê, mirov nîyet li umrê tîne û ihramên xwe girêdide û heca xwe ya umrê dike. Piþtî hatine dema Heca ferz, vêc dikeve iramên heca ferz û Heca xwe ya ferz jî eda dike. Ew kesên ji dervayê Mekê diçin hecê, ji bona zêde di îhraman de nemînin, nîyeta Hecu-temetu tînin û piþtî Heca umrê hate kirin, hatanî hatina dema heca ferz bê, ji îhraman derdikevin û wekî mirovn normal li Mekê dijîn. Heca temetu, waha tê kirin.

Ew kesên ji dervayê Mekê tên, ji Mîqatê; yanê ew cîyê ku Pêxember kefþkirî û divê her kesekî li wêderê bikevin îhraman, nîyeta xwe ya îhraman tîne û vê du`ayî dixwîne.

“Yarebî! Ez dixwazim haca umrê bikim, Tu ji min re hêsan bike û heca min qebûl bike“ dibêje û îhramên xwe girêdide.

Dema çû Meka mukerem, heft caran Mekê tewaf dike û piþtî tewafê du reka`et Nimêj dike. Paþê s`eya nevbera Sefa û Merwayê de, dike. S`eya di nabvera Sefa û Merwayê de, çûyîneka di navbera pir zû û revê da ye. Di nava miletê tê gotin guroloqkî; yenî dema diç di loqe. Paþê, divê ew kesa biçe serê xwe tiraþ bike û bi vî awayî heca xwe di qedîne.

Kesê bi vî awayî heca xwe ya umrê qedend, ji îhraman derdikeve û wek mirovên din cilên xwe yên normal li xwe dikin û karên ku di îhraman de nikarîbû bikira, dike.


Kirina Heca Qiran, dema mirov diçe ( mîqatê) ew ciyî ku divê mirov ihraman li wuderê girê bide, niyeta Heca ferz û umrê bi hev re tîne û herdûyan bi hev re dike. Paþê du rekaet Nimêj dike û vî duyaê dixwîne. “Yarebî! Ez dixwazim heca Ferz û umrê pêkve bikim. Tu ji min re hêsan bike û Haca min qebûl bike“
Û Lubeyke Ellahume lubeke, lubeyke la þerîke leke lubeyk. Înel-hemde we nîmete leke wel-mulk, la þerîke lek.. dibêje.

Kesê ku nîyeta Hecul-qiran anîbe, dema hat Mekê, pêþî umrê dike. Diçe Beytulahê tewaf dike û s`eya nvbera Sefa û Merwayê dike. Piþtî bi cî anîna menasikên Umrê, berê ku ji îhraman derkeve dest bi cî anîna ferzên hecê dike.

Cîyê-Miqatên ku Ihram lê tên girêdan

- Mîqata kesên ji alîyê Medînê ve tên, divê li “Zul-Hulefê“ Îhramên xwe girê bidin.
-Mîqata kesên ji alîyê Þam, Misr û nêzê wî alîyê ve tên, divê “El-Cehfetê“ îhram girêdin. Niha di cîyê El-Cehfetê de ( Rabix) hatîye amadekirin ku hecî li wê derê Îhramên xwe girêdidin.
- Miqata hacîyên ku ji alîyê Yemenê ve tên, divê li “ Yelmelemê“ û hecîyên ji alîyê Iraq û wî alîyê ve tên jî, divê li “ Zate´erqê“ Îhram girêdin.
Piþtî hat zanîn ku çend cure cîyên girêdana Îhramê henin, ji kesên dervayê ehlê Mekê re, ya qenc ewe ku niyeta Hecu Temetu´u bîne û bikeve Îhraman. Ew kesên dikevin Îhraman, ji bona ku bi þekleke herî baþ û bê kêmasî vê ruknê hanê bi cî bnin, divê bizanibin ka di Îhraman de çi dikarin bikin û çi jî nikarin bikin.
Yek ji menasikên Îhramê, divê mirov nîyet bîne. Ji ber ku Muhemed Pêxember sialvên Xwedê li be, dibêje; “ Emel binîyeta ne“
Ew kesên dikevin Îhraman, divê van tiþtên li jêr pêpkbînin

Paqijî: Divê gelekî girîngîyê bide paqijîyê. Jêkirina neynûk û teraþkirina binçeng û tiþtên wek wî... Serî û rûhê xwe çêke Simbêlê xwe kurt bike. Ya baþ ew e ku xwebiþo/xusla xwe bike an jî destnêmj bigire

Cil û bergên xwe yê normal yên dirûtî derîne û Îhraman li xwe bikin. Îhram jî du perçan pêktên, ya yekemîn ku dikare ji navê berjor xwe pê bi nixêmîne û ya duyemîn jî wek pêþmal bide ber xwe û ji navê berjêr xwe binixêmîne.

Du reka´et Nimêja sunetê Îhraman bike û di reka´eta yekem de, sûrê “ Kafîrûn“ û di rika´eta duyem de sûreyê “Ixlas“ bixwîne. Ji ber ku Pêxember bi xwe wusan kirîye.

Paþê nîyeta xwe bîne. Heke bixwaze berê Heca Temetu´u; Yanê berê Heca ferz û paþê jî Umrê bike wê nîyeta wê, heke Hecul-Qiran bike; yanî Heca ferz û ya Umrê pêkve bike, wê nîyeta wê û heke hecul-Infirad; Yanî tenê Heca Ferz bike wê nîyeta wê bîne.


Tiþtên di Îhraman de qedexene

Kesên nîyet anîn û ketin Îhrama û berê xwe dan Kebê mala Xwedê, divê van tiþtên li jêr nekin. 10 tiþt li ser kesên di îhramada ne, qedexeye û divê neke. Dema wan tþtên qedexe bike, divê li gora mezinayî û piçûkayîya wê tiþta ku kirîye qurban bide.

Cil û bergên dirûtî li xwe neke û serê xwe bi tiþtên dirûtî negire. Lê mirov dikare ji ber germa havînî û hin sedemên din, sîwan ( þemsîyê) bi kar bîne an jî dibin sîya kon de bisekine.

Divê serûçavê jinan vekirîbe. Lewra jin nakevin Îhrama û bi cilên xwe yê normal dest bi cî anîna Ruknê hecê dikin. Lê divê jin serûçavê xwe negirin. Dema mêrên namîheram hatin nêzê jinan, wê demê jin dikarin bi laçika xwe serûçavê xwe bigirin û dema mêr derbasbûn divê dîsa ser û çavê xwe vekin. Ji ber ku Hz. Ayîþe Xwedê jê razî be waha dibêje; Me li gel Pêxember tewaf dikir, dema komek mêr hat texma me, yekê ji me laçika xwe avêt serûçavê xwe, dema mêr derbasbû dîsa serûçavê xwe vekir, ( Ji Ebû Dawut hatiye riwayetkirin)

Porê xwe boyax, hine, cîle û tiþtên ku wek wan neke.

Porê xwe tiraþ neke û bi qestê muyên zêde ji bedena xwe jêneke.

Nenûkê xwe çêneke û jêneke.

Bihana wek parfum, misk, zeferan û ava gulê û hemû tiþtên ku bêhên dide li xwe nexe.

Nêçîrê neke û heywanan nekuje.

Di Îhramande jinan mehr neke.

Têkilîyên cinsî neke û bi jina xwe re nelîze Ji tiþtên dibe sedemî hiþyarkirina hisasîyetê cinsî yên bi þehwat, dûr bisekine.

Ew kesên di Îhraman de van tiþtên ku li jorê hatin nivîsîn bike, divê “ Hedye“ yanê qurbanek kefaret bide. Lê dema mirova yek meher kir an jî mehra yekê bibirî, mirov qurban nade, lê ew nîkah betal e. Hz. Usman xeda ji razîbe ji Pêxember (sa) radigihîne ku ( kesên di Îhraman de, ne dikare bi xwe û ne jî dikare mehra yekê din bibire û nikare kesî bixwaze/ nîþan jî bike)
Ew kesên ji ber hin sedeman ku ruknekî Hecê nikiribe, heta wê ruknê bi cî neyne, ji Îhraman dernakeve. Lê heke tiþtên wacib ji bîrkirbe, divê qurbanek kefaret bide. Heke sunetek jî bîrkiribe, tiþtek nade.
Qurban bi pênc awayî li ser mirovan wacib dibe!

Dema mirov “ Nusuk“ yanê wacibatê Hecê bi cî neyîne, wekî ku mirov ji Miqatê Îhram girê nede, divê mirov pezekî qurban bide, heke pez tunbû divê mirov deh roj Rojî bigire ku sê roj li hecê û heft rojan jî dema vegerîa mala xwe bigire.

Dema mirova di Îhramn de serê xwe bi cilên dirûtî bigire an jî serê xwe teraþbike û mûyê zêde ji bedena xwe bi qestî jêke, an jî serê xwe boyax, cîle an jî bêhna xweþ li xwe bixe, divê mîyekî qurban bide, heke mîh tunebû sê rojan Rojî bigire an jî sedeqe bide þeþ kesên feqîr. Kefaretê sedeqê ew e ku danekî zikê þeþ feqîran têr bike.

Dema di Îhramn de nêçîrê bike û heywanek bikuje, divê heywaneke wek ya ku di nêçîrê de kujtî bike qurban, heke ew hywanek wek wê peyda nebû an jî tunebû, wê demê divê bi qasê fîyeta wê heywanê, genim bikire û her feqîrekî çar kulm genim bide, an jî dikare biqasî sedeqa fitrên meha remaznê kefaret bide. Heke nikarîbî wî jî bide, divê ji ber her kulmekî genim ve rojek Rojî bigire.

Dema di srê mirov de êþ heb û di esnayê Îhrman de serê biêþe, dikare serê xwe tiraþ bike û paþê ya pezek bike qurban, an sê roj Rojî bigire an jî bi qasî fitrekî sedeqe bide feqîran. Lewra Pêxember (sa) ji Ke´eb binî Hecret re waha dibêje; ( wusa dîyere ku serê te, te aciz dike? Ke´eb got belê ya Pêxemberê Xweda. Got serê xwe tereþbike û sê roj Rojî bigire, an kefaret bide þeþ feqîran û an jî pezek bike qurban.) Mutefequn Eleyhi; yanê hemû aliman li ser vê hedîsê li hev kirine

Ew kesên di Îhraman de têkilîyên cinsî bike, divê ew kes berê “bedene“ bike qurban. Bedene jî huþtir/devekî pênc salî re tê gotin. Êdî çi nêr û çi jî mê be ferq nake. Heke deve tunebû dikare dewrarek du salî, heke dewar jî tunebe, dikare heft pazî bike qurba. Lê heke ew jî tunebe, divê bi qasî fîyeta “bedenê“ xwarinê bikre û li feqîra belav bike. Heke feqîrbû û nikarîbû ewqas pere bide, dikare ji ber her kulmek genim de rojekî Rojî bigire. Sedeqe û qurban divê li herêma Mekê û bê dayîn.


Ruknê Duyemîn Seknandina li Çîyayê Erefê

Sekninadina li çîyayê ´Erefê, ruknê herî mezin yê Hecê ye. Roja 9ê meha Zîl-Hecê, mirov bi zikr û tekbîran derdikeve Çîyayê Erefê. Rojeke wusaye ku herkes tenê bi þekl û rengê roja mehþerê ji Bakûr, Baþûr, Rojhilat û Rojavayê dunyayê tên bahev û herkes di eynî mistewayê da ne ku kesek ji kesî zêdetir nîne. Bêguman ji bîlî peyama bê hempa ya dînê Îslamê û ´eqîda ebedî ku ji tîrîncên Wehyê pêkhatîye, tu tuþteke din nikare ewqas mirovan ji çar alî dunyayê bîne ba heve. Roja ku mirov xwe ji her demî zêdetir nêzê Xweda Te´ala dibîne û bi dilekî þewat û hisîyatên herî nazik û germ waha dibêjin: “ Lubeyke Elahume Lubeyk, lubyeke la þerîke lek lubeyk. Inel-hemde we nî´mete lek wel-Mulk, la þerîke lek“ dibêjin û ji Xwedayê Mihrîban doz lêborînê dixazin û dûbare didin zanîn ku em serê xwe li ber emr û fermana Te ditewîne û bidil û can jî amadane.

Li gora Hedîsa Ebû Dawaûd ku ji Pêxember (as) radigihîne waha dibêje; “ Hec Erefe ye“. Yanê ew kesê di medê kifþkirî de xwe negîhîne çîyayê Erefê, heca wî qebûl nabe û divê sala were, carek din biçe Hecê û Heca xwe eda bike.

Dema sekinandina li Erefê

Roja 9ê meha Zil-Hecê dema “ zewalê“ yanî roj vedigere ku dibe piþtî nîvroyê û hetanî berbang/fecra sibê ya roja eydîyê, divê mirov bi qasî deqeyekî li herêma kifþkirî ku jê re tê gotin Erefe ye, bisekine û ruknê herî mezin yê Hecê bi cî bîne. Ji ber ku sekana li Erefê Ruknê herî mezine û bêyê wî Hec qebûl nabe, mirov bi qasî lehzeyekî be jî li Erefê bimîne, dîsa jî qebûle. Êdî mirov çi hiþyarbe, çi razayîbe, an jî jin ketibin ´edetan, çi mirov di Erefê re derbas be û çi jî mirov nizanebe ku vê derê Erefeye, dema bi qasî lihezekî lê Erefê bi sekine, Heca mirova qebûl dibe.

Roja 8ê Zîl-Hecê yanî þeva 9ê Zil-Hecê, Hecî piþtî roj derdikeve, diçin Minayê û wê þevê li wê radizên û roja 9ê Zil-Hecê piþtî roj derket, diçin Çîyayê Erefê. Hecî li Erefê Nimêja Esr û Nivroyê bi qesranî dikin û li wê hetanî Mexrebê dimînin û pîþtî ku Mexreb hat demkî kin li wê dimîne û paþê derbasî Muzdelîfê dibe. Muzdelîfe, cîyeke nêzê Minayê ye.

Ruknê sêyemîn Tewafa kebê ye

Tewaf di loxet de, tê wateya ku mirov tiþteke zîyaret bike û li dora wî bigere. Lê di dîtina dînê Îslamê de, ji hevft caran gera dora Kebê/Mela Xweda re Tewaf tê gotin.

Hîkmetê Tewafê ew e ku ew kesê Tefwaê dike, divê xwe wusan hîs bike ku herwekî Nimêj dike û bi Xwedayê Dilovan û Mihrîban re rûbirû dimîne. Ruhîyet û rewþa wan kesên ku Kebê Tewaf dikin, her wekî ya wan Melaktên li dora `Erþê Xweda Te´ala dizivirin.

Piþtî hecîyan Ruknê mezin a sekinandina li Çîyayê Erefê edakir, tên Muzdelîfê û li wê derê Nimîja Mexreb û Îþayê bi seferî; yanê Nimêja mexrebê dibin ser ´Eþayê û herdûya pêk ve dikin û kevirên recma þeytan li Muzdelîfê komdikin û hetanî nîvêþevê li wê disekin. Lê ya qenc ew e, ku hetanî sibê bisekinin û piþtî edakirina Nimêja sibê, ji bona recimkirina þeytan berê xwe didin Minyê û recma yekemîn ya “ cemreul-Kubra“ yanê þeytanê mezin recim dikin.

Piþtî wî, ew kesên li ser wan qurban hebin wê qurbana xwe bide û ji Îhraman derkevin û serê xwe teraþ bikin. Ew kesên ji Îhraman derketin, ji bilî têkilîyên cinsî hertiþtî dikerin bikin. Pîþtî tewafa Kebê ya ferz, êdî wek mirovên normal her tiþt ji mirovan re helal e.

Rejma Þeytan

Piþtî Hecîyan kevirên ji bona recimkirina þeytanê (lientî) ji Muzdelîfê kom kirin, diçin li Minayê þeytan recim dikin. Roja eydîyê ya yekemîn de, dema roj derdikeve û hetanî nizê nîvroyê, “ Cemreul-Ûla, an jî Cemreul-Kubra“ yanî þeytanê yekemîn tê recim kirin. Herdû þeytanên din jî, piþtî nivroyê û hetanî roj diçe ava divê bi dorê berê “Cemreul-Wusta“ þeytanê navîn û paþê jî Cemreul-Eqebe“ þeytanê dawî bên recim kirinê.
Dema Tewafê

Ji derketina berbanga sibê ya roja yekemîn a eydîyê hetanî hersî rojên dawê yên eydîyê, çi demî bixwaze, dikare Tewafa Ferz pêkbîne. Lê ya meþhûr û bi xêr ew e, ku di roje yekemîn ya eydîyê de de Tewafê bike. Lewra kurê Umer xwedê jê razîbe waha radigîhîne ku; “Pêxember (as) roja yekem ya eydîyê, Kebe Tewaf dikir“
Lê kesên bi uzr û pirsgirêkên wan yê tendurustîyê hebin, pêswîst nake biçin Muzdelîfê û li wê bimînin, belkî ji Çîyayê Erefê, rast diçin ku Ruknê Sêyemîn Tewafa Kebê eda dikin. Lewra Pêxember (as) ji kesî xwedî uzur re, îzin daye ku ji Erefê rast biçin Tewafa Ferz bikin.
Þertên Tewafê

Dema wê hatibe; yanê ji berbanga sibê ye roja yekem ya eydîyê.

´Ewretê mirovan nixamtîbe. Kesên tazî û rût nikarin Mala Xwedê Tewaf bikin.

Paqijî. Mirov bi destmêj be û cenmabet nebe û cil û bergên mirovan paqij be. Lewra kesên tewf dike divê di Kebê de, Nimêj bike.

Divê heft caran Kebê tewaf bike. Ji ber ku Pêxember (as) heft caran tewaf kirîye.

Divê ji texma kevirê Hecul-Eswedê dest bi tewafê bike ku Kebe bikeve alîyê mirovan yê çepê.


Mirov çawa Kebê Tewaf dike?

Dema mirov ji alîyê ( Babu Selam) Derîyê Selamê de ket herême Kebe, bi dileke þewat û bi tirs û edeb vî du´ayê dixwîne; ( Eûzû bîl Lahîl `Ezîm, we sultanîhîl Qedîm, mîne þeytan recîm Bî Îsmîllah. Ellahume selî ´ela Muhemedin we alihî we selem. Ellahume exfîrlî zunubî, we efte´h lî ebwabe rehmetîk)


Dema çavê mirovan li Beytullahê ket, vî du´ayê dixwîne ( Ellahuma zid hazîhî- el Beyte teþrîfen we tezîmen we tekrîmen, we mehebeten. We zid men yeþerîfhû we yekerimhû mîmen hece ew îtemere, teþrîfen we tekrîmen we biren. Ellahume Ente Selam we mînke Selam, feheyîna Rebena bî Selam)

Tewaf ji kevirê Hecul-Eswedê destpêdike û heke karibe, bila kevirê Hecul-Eswedê paçî bike, heke nikarîbû paçî bike, dikare destê xwe bidê û selam bike, heke nikarbe wî jî bike, dikare ji dûr ve destê xwe îþaretê kevirbike û selam bidê. Piþtî kevir silav kir, Beytullahê bigira alîyê xweyê çepê û dest bi tewafa Kebê bike. Ji hercarekî ku ji texma kevirê Hecul-Eswedê destpêkir û gerîya û dîsa hat texma kevir re, “ þewat“ yanê dorek tê gotin û her wusa ji heft caran re jî heft “ þewat“ yanê heft dor tên gotin û bivî awayî Tewafa ferz temam dike. Di esnayê Tewafê de vî du´ayî dixwîne.( Ellahume Îmanen Bike, we tesdîqen bîkîtabîke, we wefaen bi ´ehdîke, we tebe´an lî sunetî Nebîyîke sele Lahû eleyhî we selem)

Divê Tewaf li ser pîya û mirov bi rêveçûyînê bike. Tewafa bi sîwarî, ji bilî kesên uzrê wan hene, durust nîn e. Kesên uzrê wan hebin û nikaribin di nava ewqas qelebalixê de bi rêveçûyînê Tewafê bike, dikarin bi siwarî Tewfê bikin.

Divê her heft caran li pêy hevdû bike. Ji ber ku Pêxmber ( as) jî Tewaf hemû li peyhev û di yek carekî de kirîye. Mirov nikare 4 caran bike û hinek bêhna xwe bide û paþê 3 carên din bike.

Lê heke jibona hin sedemên mejbûrî, yên wekî edakirina Nimêja Ferz, Nimêja cenazê an jî hin tiþtên din, tefa xwe di nîvî de birî, dikra piþtî ji wî karî mejbûrî valabû, ji nû ve destmêja xwe bigire û çend carên mayîn temam bike.

Sunetên Tewafê

Di her dora ku dema Tewaf qedîya û hat cîyê ku dest bi tewafê kirîye, bi destê xwe rastê selam bide ruknê Yemenê û her wusa kevirê Hecul-Eswedê hege karibe paçî bike an ji selam bidê.

Di hersî dorên ewul de heke karibe weke ku mirov bireve zû birêve biçe û di herçarên din de, wek edetî berêve diçe. Ji ber ku Pêxmber ( as ) wusa kirîye.

Piþtî Tewfa xilas bû mirov du reka´et Nimêja Sunat li piþtî “Meqamê Îbrahîm Xelîl“ dike.

Celebên Tewafê

Ji bilî Tewafa ku li jorê hat behskirinê ya ku Ferz e, hin cûre Tewafên din jî henin. Ew jî, Tewafa “Tewetu“ Yanî her dema mirov ket Kebê, qenc e ku mirov Kebê Tewaf bike. Yanê Tewfa Musteheb e, bike jî dibe û neke jî dibe, lê ya xêr ew e ku mirov di her firsetê de karibe Kebê Tewaf bike baþ e.

Twaful-Qudûm: Ji Tewafa ku mirov cara yekem diçe Kebê re tê gotin. Ew kesên ku çawa gihþtin Mekê, sunete ku Kebê Twaf bikin.

Tewfa Umerê: Dema mirov heca Umirê ya sunet dike, divê mirov Kebê Tewaf bike

Teafaul-Weda´e: Dema mirova menasikên hecê bi cî anîn û êdî tevdîra vegrê dike, carekî din Kebê tewaf dike û xatirê xwe ji kebê dixwaze. “wafa Xatir xwestinê“


Ruknê çaran se´eya/Tewafa navbera Sefa û Merwayê ye
Xwedayê Te´ala derbarê se´eya/tewafa navbera Sefa û Merwayê de waha Ferman dike: ( Bêguman Sefa û Merwa ji nîþanên Xweda ne. Êdî ji wan kesên ku serdana Beytulahê dikin, an jî diçin Umrê re, guneh nine ku wan “ Sefa û Merwayê“ Tewaf bikin...) Beqere. Ayet; 158

Sefa û Merwa navê du girên ku dikevin rojhilatê Kebê. Xanima Îbrahîm Pêxember (sa) Hecer, ji bona kurê xwe Îsmaîl li avê gerîyaye û dinavbera herdû giran de heft caran bi revê çûye û hatîye. Ew kesên diçin Hecê û Kebê Tewaf dikin, di heman demê de se´eya navbera Sefa û Merwayê jî dikin.

Berîya Îslamê, li ser herdû giran pût/pêker hebûn û dema Îslam hat ew pûtana ji wê rakirin. Lê hin kes di gumanan dabû, ku heke mirov wan girana tewaf bike wê gunehkar bibe. Lê Xwedê Te´ala bi ayeta ku li jorê hete behskirinê de, ferman dike ku dema mirov herdû giran Tewaf bike guneh nîne.

Dayîka misliman Hz. Ayîþe radigîhîne ku Pêxember (sa) “Sefa û Merwa tewaf kir û mislimana jî tewaf krin“ ( Hedîsa Muslum )
Dema Pêxember ( as) ji Tewafa ferz ya Kebê vala bû du rka´et Nimêj kir û ava Zemzemê vexwar. Paþê derket girê Sefayê û berê xwe da Kebê, dema Kebe dît, ayeta ku li jor hat behskirin xwend.
Pêxembar (as) got: “ Ez dest bi wî tiþta ku Xwedê destpêkirî dikim“ Û berê xwed da Kebê û “Lubeyke Ellahume Lubeyke“ xwend û paþê va duayê hanê xwend.

“ Laîllahe Îlellah we´hdehû la þerîke lehû, le hûl-milkû we le hul-hemdû yuhyî we yumît we hûwe ´ella kulî þeyîn qedîr. Laîllahe îlellah, we hdehû enciz we´edehû, we nesere ebdehû, we hezeme el-Ehzabu we´hdehû“
Paþê Pêxember ( as) ji girê Sefayê destpêkir û ber bi Merwayê çû. (Hedîsa Muslim)
Þertên Se´eya Navbera Sefa û Merwayê
Þertên derbas bûn, ku mirov misliman, bi aqil, paqij û bi destmêj be û di gel va þertên ku li jêr tên nivîsîn divê bên bi cî anîn.

Gere her heft caran li pêy hev bike.

Divê tewafa Se´eyê, piþtî tewafa Kebê be.

Se´eyî ji girê Sefayê destpê bike û li Merwayê bi dawî were.

Sunetên Hecê

Efrad; Yanê berê Heca ferz bike û paþê Umrê bike.

Tekbîr û Lubeyke Elehume Lubeke bixîne

Tewafa Qudûm. Tewfa ku mirov çawa diçe bajarê Mekê, pêkbîne

Hetanî nivê þevê li Muzdelîfê bimîne

Piþtî ji tewafê vala bû du reka´et Nimêja sunet bike

Razan û mayîn li Minayê.

Tewafa Weda´e; Tewfa xatir xwestinê. Dema Hecî hemû “menasikên“ kar û barên giradyê ferzîyet û sunetên hecê bi cî tinîn û êdî biçin malên xwe, Kebê Tewaf bikin.

Heca Umrê
Umre heca sunet e û dema Hecî diçin heca Ferz eda bikn, suneta Umrê jî eda dikin. Lewra suneta Muhemed Pxember e û her keskî divê bike.
Ruknê Umrê

Nîyeta xwebîne û Îhram girêda

Kebê Tewaf bike

Se´eya navbera Sefa û Merwayê bike.

Sunetên Umrê

Ji cîyekeî ku navê el-Heleye Îhram girêbide

Piþtî Tewafa Kebê û se´eya Sefa û Merwayê, serê xwe teraþ bike
 

Amadekar: Fevzî Yalçîn, ji pirtûka " Kulîlka Tewhîdê"

Nivîs ne li gora Mezhebek hatîye amadakirin, belkî ji gelekî jêderên curbecur yên Îslamî ve hatîye amadekirin.

çavkanî:Roja Kurdistan
 

Hemû mafên nûçe û nivîsên ku destnîþana HAWARDENGÛBAS hatiyê danîn ser navê Hawar Kurdistan Media Group ya HAWARDENGÛBAS e.Beyî destûr naye bikaranîn.

irêdan