|
 Terorīzekirdina
reprodūkt, resīvīlīzasyon ū repolītīze kirina civaka Kurd
AZAD BIŽENG
01.02.2008
Her ēiqas meriv bi prosesa sosyolojīk ēareserkirdina pirsgirźka Kurd bi
pergelźn hatīn cerbandin u ź heyīn sīrove dike u pźvajoya herdiēe dibe
girehiē u geramol bźgūman pirsźn wekī, bi ēi awayź emź karibin Kurdistan
jīyanbar u jīngźs bikin ji bixwere tine? Gello jīyana ji dervźyź Kurdbūn,
Kurdīyatī u Kurdistan bi ēi awayī bi sadī, berxwedar u bextewarī bi gellź
xweve dijīn, bźyīk ū civak sedźsed li hevkiri u wekhevfikirī?
Felsefa sosyal ji piral bi ēareserkirdina pirsgirźkźn hźyīn u ź dūveroj
mūjil dibe. Meriv ēawa hźl u alīyź tevger u lebata sosyal wek kes, kesayet u
grūp dinav yekītīyek netewī de ji karibin binirxīni, meriv dikari lebat u
tevgera sosyal a mirovahī bi awayek gistī ji dikari sirove u amaje bike.
Ji bo tźkēūn u pźsveēūyīnźn civakź de ji nźrīn u zanīnek īntegral(bi tevayī,
sercem) u mondīyal(gerdūnī) pevīste. Pirsgirźk, tźkēūn u pźsveēūyinan meriv
bi ēandek īntegral karibe amaje u analīz bike, bawerdikim berbīyantīya
(yabancilasma)kesayet u ēand, humanīzim u polītīkayź pźtir karibe bibīne.
Berīhertistź binpźlkirin, perēikandin, kūstin u jenosayda li himberī ēand,
humanism, polītīk u netewa Kurd, wekī em hemu li hev diki barbarīzmek
bźhempaye, terorīste, krimīnel u gotinan nayīt vegotin u amaje kirin. Em
hemu dizanin ku, ev lebat, tevger u heydedana dijī hebūn u būnewerīya Kurd,
TIRSE'. Em dizanin ji dahatū u dūveroja ēanda tirsź tūneye, ev ēand bixweve
hemū nūjenī, nutī u gūhertinan ji dikūje u civakź desivīlīze, demoralīze,
desosyalīze, demondernīze u crīmīnelīze dike. Ekolojī u aborīya herema
lokal, netewī u īnternasyonal serūbin dike. Karanīna teknolojīya neyīnī u bi
cihkirina sedhezaran lesker ź tirk li heremź demografīya Kurdistan
vediguherīne.
Yek ū bihevre jīyan terrorize dike, polītīkayźn binpźlkirina mavenmirovane,
dagirkirina dewlimendīya Kurdistan u bźdadwer u newekhevīya parvekirinźye.
Gef u heresa mīlītarīst sedemź hemu gźngesī, nexwesī, koēberī, ser u
nakokīya navbera īdolojī, ol, netew u etnīsīteytan. Nasyonalīzm u
fundemetalīzma tirk, erep u pers mixabin hedonīzma Kurdīyatī u gūla sor ji
parēe parēe kirīye.
Pirsgīrźka Kurd ne lokal u heremī tenź dike xeterź de, jīyana mondīyal a
gerdūnī ji wekī tźkēūn u pźsveēūyīnźn aborīya internasyonal, karanīna
teknolojīya negatīf, gūhertina ekolojī u demografīyź u prosesa kūltūrel u
polītīk ji herdiēe dibe kopī u jigźrta dagirker u sīstema totalīter.
Bizav, sazgeh, rexistin u partīya desthilatdar ji kopīyek sīstema dagirker u
totalītere u li ser ēareserkirdina pirsgirźka Kurd ji 1978 heta niha erīnī u
neyīnźn xweve li ber ēaveye. Pergelźn ku hatin cerbandin u siweya xebata
polītīkaya desthiletdar pźvajo u dūveroja Kurd bi piralī bin kontrola ēand,
kopi u jigźrta sīstema totalītere u pźvajo hīn ji geremol u girehiēe.
Kurdistan ji erdnīgara jīyanbar u jīngźsīyź pźtir ji sedsal vźdetir būye qad
u warź tatbīkata ser'an, artesźn dagirker, top, tifek u bombeyan. Bi erdhźj
u zenzela ekolojīk u parēekirina Kurdistan, herēikes bi xwere civak, mejūyź
kollektīf u konsesūsa Kurd ji parēe parēe kirībe ji, li hevkirin,
wekhevfikirīn, nźrīn u perspektīfa Kurd ji bin bondra yekalī, yekrastī,
yźkpartī, yekserok, yekol u yźkēand rizgar nebūye.
Bi prosesa globalīzm u teknoanīmīzma bźhempa de kes, grub, rźxistin, partī
an ji Demorkatźn Soresger divźt armancźn nu yź civakź ava bike u pirsgirźkan
bi sīstemek nū ēareserbike biavirīnź. Weka:
Ēareserkirdina pirsgirźken Civakī
Ji ber ku prosesa globalīzmź de polītīk, ekonomī, ekolojī, sosyal u ēanda
Kurdīyatī pźsde biēe Sīpartek(enerjīya ekolojī, demografīk, erozīyon,
koēberī u stabīlīzasyon), Edaleta sosyal(Kurdistan ji endustrīya ēek u
eskeran rizgar be), Demokrasī u mavźnmirovan(azadīya fikr u ramanan,
wekhevī, sīstema biryardayīna selfdetermīnasyon, xwe ji nuve organizekirin,
tolerans) Peresīn u peresendīna hest, ēand u netewetīya Kurd (nasname,
berbīyantī) u serź bźarmanē(Kustina mirovan, xirakirina gund u bajaran,
Kurdistanek bźmirov, ne sīn u ēol ne gengaze) pźvīste bźte rewastandin.
Kesayet, grub, rexistin, partī u civaka Kurd ji gere nekeve bin bandora
idolojī, ol u polītīkayź sīstema kopi u jźgirta dagirkeran. Dibe ku Kurd,
rexistin, grub an ji kesayet ne wek hev bi fikirin u nźrīnek yekalī
binirxīnin u heta navber de ēandek ciyawaz, cihźreng u cuda hebe ji, ne
pźvīste ēanda tirsź bikeve nav me Kurdan. Ne serkevtina Kurdan ne ji
bźyekītī u ezserketinź tź. Neserketina Kurdan ji nekaranīna polītīkayźn
plūralīst, ji ēanda tirs(kopī) u ne tźgistina polītīka u methodźn konsesyonź
tźt. Nivīsek a xwe li Kurdinfo'de min balkisand bu li ser modela konsesūsa
elementźn berpirsyarī, avakirin u rizgarikirina civak u netewek wekī
konsesūsa navbera Polītīk(sazgeh, grub, rexistin u partīyźn sīyasī),
Karsaz(dewliment, karsaz, karmend, patron, karguzar) u Karker(karker,
rźnēber u wekidin). Ev berpirsyarī ya Kurdan divźt pźk were.
Sīstemek nū
Em hemū li hem fikirin ku, bźmebestīya ēareserkirdina pirsgirźka Kurd bi
sźve, struktūr, damezrak, sazī, metod u ēanda ku lź tź karkirin u tekosandin
ne gengaze pirsgirźka Kurd ēareser bike. Her di ēe zelal di be ku pedīvī u
pevīstīya me avahī u strūkźn civakī ź nūjen rasyonel, īntegral (bi tevahī)u
prensīp u patronźn ēandek plūral a civak li hemfikr u pevīst bibīne
hewcedare.
Hewcedarī polītīkayek mondīyal ū gerdūnī heye
Polītīkaya Kurd hīn ji nexwedī polītīkayek mondīyale u ji vź pevajoya
globalīzmź hīn ji havil u īstīfade nabe u bi tevahī heremī, lokal u nasyonel
mūjil e. Teorīyek a Kurd li ser mondīyalīzm, globalīzm u dūverojź tūneye u
bźdoktīrīn e. Demokratźn Soresger divźt siklek u awayek birevebirina li ser
polītīkayek ciyawaz u cuda a mondīyal organize bike. Polītīkayek īntegral ne
tenī bi fetisandina ser, herweha rź bergirtina jenosayd, terorīzm,
crīmīnalīteyt, eskerkirina welat, hilwesandina ekoloji, ēolkirin I
bźhesīnahī, erdnīgar, bźēekkirina dagirkeran u limberī hejarī u xizantīya
gel u civakī, erdhźj u karesatźn sirust u xwezayź de ji Kurd u Demokratźn
Soresger gere xwedī berpirsyarī, īnsīyatīf u funksīyonel bin. Demokratźn
Soresger divet vīzyonek a polītīkayek mondīyal xwedī netwerken aborī,
sosyal, kūltūrel u ekolojīk biavirīni.
Polītīkayek herības ya mondīyal xwedī bireveberīyek hīyerarsī u sistematīk
ya ku her dūs u radeyź(nivo) xwedī erk u vatinīyek spesīfīk u diyar hebe.
Herēikes birevebirī nezī kes u kesayetan be, herwiha berpirsyarī ū kes ū
civakź ji nźztir u yeksertir di ke ji bo avakirina civaka Kurd u xwejinuve
organīzekirina Kurdistan .
Newekhewīya Aborī
Aborī ū ekonomīya Kurdistanź hatīye dagirkirin, bi heralīve Kurd ne xwedī
bandorin. Ji bo destxistin u ji nuve organīzekirina ekonomī u teknolojīya
bźhempa, Kurd, rexistin, sazgeh, karmend, karker u Demokratźn Sorežger
armanc ū mebesta rźkūpekkirin u organīzekirina aborī u teknolojīya Kurdistan
biavirinin. Repolītīzekirin ū hźzkirina form ū awaye biryardayīn ū
birevebīrya bi radeya jor ya polītīk a mondīyal pźdīvīyeke pir giringe.
Ekonomī berhem u prodūkta alav, kerese, mal u karūbaran ji ber tźrkirin u
xweshalīya pedīvī, weē u hewceyīya mirovahīyźye. Wekī pedīvīya xwarin, adan,
mal, cih, avahī u cil ji ber parastina sirist avhewa u dijī vegūhertinźn
jeolojīk. Sīstema aborī, ekonomī, ēand, sosyal, ol u polītīk a civakī ya
heyī mixabin ji ber prodūkt, berhem u karūbarź ji xwe zźdetir u zehftir,
tekez u bźsīnor, bźkźr u nepźwīste.
Sīstema ku xwe wek hewcedarī u pźdīvīya mirovahī u gellźn rojhilata navīn
dibīni, ji sīstemek berxwer, xerzekar u bźberhemtī (tüketici) pźvetir ne
tistek dine. Ji sīstemź re dirav divźt, raya gel divźt, mejūyź gel divźt,
ruhź gel divźt u borak u cangorī divźt. Sīstem herdiēe ji bźberhemī u
xerzekarīya civakź, cangortī u ji ēepkź gel xwe ji nūve dike, serokatī u
totalīzma sīstema bźmebest u bźarmanc xurtir dike. Sīstemź ji xwere civakek
ēekīrīye ku dewletī u serokatī lź ke u karūbar, berhem u prodūktźn xwe lź
bide xerēkirin.
Pźdīvī u hewcedarīya ku wek īnstrumentel u pergelek rasyonel ji xwuyadike u
wekī terkirin u xweshalī u rizgarīya gel u netewan tź te
xwūyakirin(propagandaya al, lesker u totalīteran) cihź gellek pedīvī u
hewcedarīyź din yź asas u būnewer girtīye.
Ji bo wīyan rźxistin, sazgeh, partī, Kurd, u Demokratźn Soresger divźt
sīstemek din a nū ya asas a berhemdarī u prodūktźn ku li ser rastīya
pedīvīyźn civak a xwedī aborī u karakterek sosyal, kūltūrel, netewī u
polītīk a rasyonel a mondīyal u gerdūnī bźte avirandin.
Bźgūman sirīst, avhewa u rews u awaya jeolojīk de ji cīyawazī u cūdatīyatī,
pirrengī u girźdayī būna tradīsyon u ēanda lokal u heremī, xwe li lebat u
tevgeran, prensīp u patronźn xerzekar u konsupsīyona civakź de ji xwe di
der. Hewldedana girsbūyīna aborī, ekonomī u gengesīya li ser deprivatīzasyon
u denasyonalīzsasyona u bi pergelźn berhem u prodūktan bi awaya perspektīfa
civaka īntegral ji nayīt amaje u analīzkirin. Ji ber ku wekī li serī de ji
me got prodūkta berhem, mal, karūbar u polītīk gere bi perspektīfek īntegral
a ekolojīk a xwedī armanē u mebesta pedīvī u hewcedarīya asas a Kurdan u
mirovahīya mondīyal bźte nirxandin.
Ji derveyī karkirina zźde a dirav,
pozbźrī, pźsbazī u manīpūlasyonź, sīstemek īntegral xwedī nīsanek etīk u
tradīsyonel a prodūktane. Aborī ū ekonomīya Kurd divźt nebī cangorīye
sīstemźn nasyonel ū multīnasyonel ji. Kurd bi civak, herem, tradīsyon, ēand
u etīkek xurt a sīstemek nū ya berhemdarī ū prodūkta li ser asasź terkirin u
xweshalīya pedīvī ū hewcedarīya bingeha parastīna derhol ū derdora sirūstī ū
xwezaya Kurdistan dikari vīzyonek dūveroj ū dūhatūyź zelal bike.
Bīr ū tźgihižtina ēand
Sīstem, ēand u doktirīnek a Kurd li ser perwerdeyī, īnformasyon u zanīnź
peyda nebūye. Em pźtir bin bandora hedonīzma materialist a ku ji persketīfa
aborī u ekonomī a xwedī bandor, an ji bin bandora ēandek tradīsyon, antīk an
ji gora tradīsyona humanīzm, hīndū, budīst, taoīs, afroyan, ēermsor an ji
gora olan īsawī u īslam xwe renk di de. Dirh u nīsanźn Zerdestī ji civaka
Kurd'de qelse.
Rexistin, sazgeh, partī, Demokratźn Sorežger u Kurd divźt xwedī tepīyen(iē
tepi) u impūlsen hūndurīn yźn būha u nirxźn Kurdīyatī a teosofīk, mīstīk,
feylesof u antrosofīka civakī u mirovahī u sufīzma Kurdīyatī a li ser asas u
bingeha zanīstī u zanyarīyź pźsxin u ji ēanda Ahmedź Xanź, Melayź Cizīrī,
Serefxan, Celadet Bedirxan, Gazi Muhamed, Sehx Mehmūd Berzencī, Mir Muhamed
Rewanduzī, Dr, Kasimlo, Dr. Sivan u Barzanī doktirīn, etik u perspektīfa
Kurdīyatī jinuve bź te formūlekirin.
Kurd divźt bi sīstema xwe-refleksīyon u perskektīfa īntegral kar bīne ku
dogma, īnak u sektarīzmź rizgar bibin. Bawerīya meriv herēikes xurt be ji,
ev bawerī gere bźte camidī u objektīfīzekirin. Bawerī u ēanda felsefa Kurdan
li ser bingehź zanistī u bi entegrasyona zanyarī u raman, ray u boēūnź pźk
tź. Ji bo entegrasyona zanist u ramanan ji perwerde, dīyalog u medītasyona
ku meriv bikari li bedewīya sirist u xwezayź vegere.
Bi vī awayī tźgihistina ēand u bīrewerī, zanist u serwext bi be ku naveroka
nźrīn, dītin, raman, boēūn u manifest, lebat u tevgera xwe karibe fźhm u
analīz bike. Kīlīla hźza vesartī a civakan ya pas rastīyźn sanoyan
perwerdebūyīn, vorm, felsefe u nerīna īntegrale ku jīyanek nūjen u tepītīya
hūndūrīn di civakan di de leyīstin. Demokratźn Soresger u rexistinźn din
divźt sīstemek nū a rasyonel u strūktūrek integral a jīyana mirovahī u
rizgarkirdina netewa Kurd bike mebest u armanē biavirinīn.
Xurtkirina dīnamīzma sosyal
Her ēike Kurd gellek źs, zehmetī, xizantī, nexwesī u keraset li ser serī
derbazbūye u būye parēeyek ji wan trajedīyan ji, mixabin ji wan būyer,
dirūv, hal, rews, ēīrok u jenosayda Halebja sehīd, zīlan, Dźrsīm, Agirī, u
Koēgirī nekarīye wekī atom u bombeya zanistź jź havil u īstifade bike. Japon
pistī bombeya Hīrosīma būye hźzek a sereke ya dūnyayź. Pistī serź dūyemin yź
dūnyayź, rojava ewropa gistī modern u pźsda ēun. Ēawa pźsde ēūn, strūktūr u
awayźn kevn ź civak pasde dixist u problematīze dikir, hatīn vegūhertin u
sūna wan proses u pevajoyek a demokratīzekirin, teknoloxizekirin,
zanīstizekirin, gesdarī, kamranīkirdin u modernīzekirdina civakź destpź kir.
Berpirsyarīya zilam, jin, xort u kal, xizan u dewlemend, karker u cotkar,
karmend u karsaz, oldar u sīyasetmedar, hūnermend u medya bi
xwe-refleksīyon, perīsina tźghista ēand u īndīvīdualīzm, kesayet u mejūyź
kollektīfīst a li ser binhega perspektīfa īntegral xwe ji nūve wek civak
organīze kirin u dūhatū u dūveroja generasyona welatź xwe avakirin.
Kurt ū kurmancī Kurd ji dikari derbazī sīstem u sazīūman(düzen)a bilind bi
be. Kaos, tevlīhevī, krīz, geyran, aloz u tźkela nūke Kurd tź de dijī dikari
bi be sedema avźtina sīstem u perspektīfa kevn u bźkźr ya Kurd'a pasde dibe,
xizantir u dekurdīze dike. Herēikes pīsīkolojīya civak trawmatīze ji be,
gere Kurd qet nekivin bin kontrola der ū dor. Kurd gere pevajo u
būjen(materī) karibe kontrol bike, sikl u vorm bi de. Bźgūman dīnamīzma
civak herēikes ji derve vorm distīne u reng dide, divźt rexistin, sazgeh,
partī u polītīkaya Kurd impūls, hest u tepītīyźn (iē tepi) hundurīn a civakź
xurtir u bawertir gere derxi ji derve u bi hźza derva ji bicamīdīnī u
objektīfīze bike ku manīfestoyek bźhempa derxi hole. Gula sor a hatī parēe
parēe kirin, gere jinūve bźt ēandin ū ji nūve bi azadī, evīn ū rizgarī,
humanism ū xwesīkaya xweve cardin bibiskivi.
© HAWAR DENGŪBAS 2008
Hemū mafźn nūēe ū nivīsan
parastī ye.
Binivsīne
|
Biēe Jor
Aržīva Gotarźn
Foruma HEVBEŽ
|
