Zimanê Kurdî li bakûrê Kurdistanê,bi taybetî li Amedê di Xeterê de ye,06 Pûşper,2006

Li HAWARDENGÛBAS,AMED,Kurdistan--Bê gûman daketina rêjeya bikaranîna zimanê Kurdî di nava zarok û ciwnanan de nebûna perwerdeya bi zimanê Kurdî ye.Bi awayekî xwezayî nebûna perwerdeya bi zimanê dayikê ji bo hemû gelan encamek wisa an jî hin xirabtir wê derdixîne holê.
Li gel hemû qedexe û hewldanên 80 salî ya dewleta Tirk çewtî û îxmalkarîya Kurdan jî dibe sedema xirabtir bûna encamê..

Rebiwar KURDO / HAWARDENGÛBAS

Li bakûrê Kurdistanê, zimanê Kurdî li gel hemû hewldanan bi xeterekî mezin re rûbirû ye.

Li Amedê di nava bajarê de gor salên berê rêjeya axafitan bi zimanê Kurdî gelek kêm bûye / Wêne-Amed / HAWARDENGÛBAS

Bi taybetî bajarên herî girîng ya bakûrê Kurdistanê wek Amed,Wan,Batman,Riha,Mêrdîn û hwd. de bikaranîna zimanê Kurdî di jiyana rojane de kêmtir dibe.

Bê gûman daketina rêjeya bikaranîna zimanê Kurdî di nava zarok û ciwananan de nebûna perwerdeya bi zimanê Kurdî ye.Bi awayekî xwezayî nebûna perwerdeya bi zimanê dayikê ji bo hemû gelan encamek wisa an jî hin xirabtir mimkune ku derbixîne holê.

Li gel hemû qedexe û hewldanên 80 salî ya dewleta Tirk çewtî û îxmalkarîya Kurdan jî dibe sedema xirabtir bûna encamê.

HAWARDENGÛBAS li Amedê derbarê vê mijarê de nêrînên hin kesên pêywendîdar vergirt.Di enmaca analîzên wan kesan de hin xalên hevbeş derket pêş.

• Perwedeya bizimanê dayîkê;

Berî her tiştî ji bo parastin û pêşxistina zimanê Kurdî perwerdeya bi zimanê Kurdî pêwîste.

Divê berê ji bo vê yekê hewl bê dayîn.Ne qurs û wekî din divê hemû dersan ji dibistina sereta û heta zanîngehan bi zimanê Kurdî perwerde were dayîn.Her wiha divê rexistin,partî,şaredarî û dezgehên Kurdî hemû endam û xebatekarên xwe re hîn bûn û xwendina bi zimanê Kurdî ferz bikin da ku di qedemeyên fermî de zimanê Kurdî were bi karanîn.

Ji bo bal kişandina zimanekî divê ev ziman xwedî girîngî û statuyekî fermî û aborî jî be.

Her wiha hin malbatên Kurd bi sedema ku zarokên wan di dibistana sereteyî de zorê nekşînin û ji hevalên xwe dûr nemîna hînî zimanê Tirkî dikin û hînî zimanê Kurdî nakin.Divê malbatên Kurd dev ji vî çewtîyê xeter berdin.Divê zarokek berî zimanê dayika xwe hîn bibe.

Zarokekî ku temamî zimanê xwe û çanda xwe hîn nebe ev zarok nikare bi temamî hînî tu çandî na jî zimanî bibe û avayekî xwezayî di vê zarokê de “bê nasnameyetî” derdikeve holê.

Malbatên Kurd bo dibistinê dikarin piştî 6 salîya zarokê xwe hinî zimanekî din bikin.Her wiha malbatên Kurd li şuna ku hînî zimanê Tirkî bikin û meselya dibistana Tirkî bifikirin divê ji bo destpêkirina perwerdeya bi zimanê Kurdî bikevin nava hewldanan.

• Medya;

Sedemekî din ya herî girîng helîna zimanê Kurdî bandora medyaya Tirkî bi taybetî televîzyonên Tirkî ye.Medya bi taybetî televîzyonên heyî yên Kurdî têrî îxtîyaca Kurdan bike.

Televîzyonên ku ji Kurdistana azad weşan dikin jî him bo bakûrê Kurdistanê kêm weşan dikin him jî alîyê qelîteyê ne zêde pêşketîne û lewma jî bala Kurdên bakûr nakşînin.

• Xwezî pê anîn;

Hinek Kurd hin jî girîngîya zimanê kurdî tênagihên.Zimanê Kurdî wek zimanê gundê dibînin.Kêm be jî hinek Kurd ji ber xwezî pê anîna û mezin dîtina zimanê Tirkî an jî zimanekî din, zimanê Kurdî di bazar,kolan, restoran,”cîhen modern” û avahîyên fermî de zimanê Kurdî bikarnayinin.

Her wiha gelek Kurd ji bo nezanîna xwendin û nivîsandina xwe ya Kurdî gelek mane dibînin.Lê rastîyekî eşkereye ku bi buhaya cixareyekî û di rojê de nîv saet her mirovek normal dikare xwendin û nivîsandina zimana xwe ya dayikê fêr bibe.

• Stratejîya Çewt;

Beşekî ji Kurdên bi sîyaset û xebatên îdolojîk re mijûlin her çiqas xwe wek xebatkarên doza Kurdî bi nav dikin jî hemû karên xwe bi Tirkî pêk tînin.Bi taybetî gelek ciwan berî ku zimanê Kurdî hîn bibin di bin navê Kurdeyatî de berê diçin bi tiştên rojane û nereel re mijûl dibin.

Bi îdolojîyên kevn û bi sloganên ezber dem û enerjîyên xwe winda dikin.Piranîya wan kesan mixabin zimanê Kurdî nizanin.

• Xwedî derneketina hilberînê;

Di salên dawî de li gor salên berê di warên mûzîk,edebîyat,çand,huner,çapamenî(medya) Kurdî de hin zêdetir berhem û tiştên baş tê hilberînin.Wekî mÎnak 10 sal berêciwanekî Kurd nikarî bû ku albûmên Kurdî bi şêweyên cîhanî wek(pop,folk,rock,cazz…) berhemekî peyda bikin.

Niha ne wisa ye.Di her qadê de hilberîna berhemên cihêreng tê kirin. Lê belê gor salên berê firotina albûm,pirtûk,kovar an jî hilberînên din yê Kurdî kêm bûye.Bê gûman di mûzîkê de bandora mp3 û korsanan jî gelek zêde ye.Bo dewlementir bûn Û pêşxistina mûzîk,wêje,çand û hûnera kurdî divê xwedî li hilberînê were derketin.

Heman xal bo perçeyên rojhilat û başûrê rojavayê Kurdistanê mirov dikare di cîh de ye.Pêşketinekî di perçeyekî Kurdistanê de bê şit bandora xwe li perçeyên din jî bike.Ji ber vê yekê divê her Kurd wek erkekî rûmetî ji pêşketin û hîn bûn û ji bo pêk anîna perwerdeya zimanê Kurdî li bakûrê Kurdistanê hewl bidin û piştre bi zimanên din mijûl bibin û xwe di her warê jiyanê de pêş bixînin.Ger neteweya Kurd stratejîya pêşketina xwe ser bingehekî şaş ava bikin wê demê mimkune ku tiştên heyî jî ji destê gelê Kurd biçe.Bingeh çawa bê danîn pêşketin jî bi vê avayî dibe.Bingehek dirûst dahatûyek geş,berfireh û pêşketî an jî bingehek çewt û

Girêdanên Pêywendîdar